Historia Żabna

           PRZESZŁOŚĆ ŻABNA  -  RYS HISTORYCZNY

  

         Badania historyczne układu urbanistycznego Żabna sugerują, że jeszcze w okresie VII – X w. istniało na jego obszarze grodzisko. Usytuowane na trakcie komunikacyjnym z Wojnicza i Pilzna przez Tarnów do Opatowca i Nowego Miasta Korczyna, zaliczane było do osad starych. W roku 1274 Żabno przeszło w ręce Grafitów, nadane przez Bolesława Wstydliwego rycerzowi Świętosławowi – synowi Klemensa. Natomiast jeszcze przed 1344 r. właścicielem był Spicymir Leliwita, gdyż wykazano je w dokumencie potwierdzającym przywileje miasta Tarnowa i wsi doń należących .

            Dopiero w XIV w. Żabno zotało przekształcone w osadę miejską. Spowodował to podział dóbr Leliwity pomiędzy synów, a osada przypadła w udziale Janowi Melsztyńskiemu. Z dokumentu z 1364 r. wynika, że Żabno było jeszcze wsią i zapewne nie posiadało własnej parafii, gdyż dziesięciny z niego nadawano plebanowi z Melsztyna.

            Jednak najważniejsze są tu dokumenty królowej Jadwigi z dnia 26 stycznia 1385 r., potwierdzające na prośbę Spytka z Melsztyna prawo magdeburskie dla jego miast : Książa, Żabna i Brzeska. Treść tego dokumentu potwierdził również kolejny dyplom królowej Jadwigi z 1391 r., w którym Spytek z Melsztyna zapisał swojej żonie Elżbiecie 1000 grzywien oprawy na mieście Żabno. Bliższe okoliczności lokacji miasta są niestety nieznane.

            Ponieważ Żabno powstało nad dawnym szlakiem handlowym naddunajeckim, umożliwiło to jego mieszkańcom dogodny kontakt handlowy przez Opatowiec i Nowe Miasto Korczyn z Sandomierzem, a od strony południowej z Tarnowem i Pilznem. W roku 1394 droga z Żabna do Nowego Miasta Korczyna podążał król Władysław Jagiełło ze swoim dworem.

            Trudno jest także przedstawić sytuację gospodarczą miasta, gdyż z XV w. znane są zaledwie imiona kilku rzemieślników. Dopiero zapis podatkowy z 1551 roku zarejestrował 2 warsztaty rzemieślnicze oraz 12 chałupników. Świadczy to, że Żabno w drugiej połowie XVI w. stanowiło już dość prężnie rozwinięty ośrodek miejski i zapewne ruchliwy pod względem handlowym. Również Jan Długosz podaje, że mieszczanie i zagrodnicy uprawiali 12 łanów roli, co pozwala przypuszczać, że Żabno miało charakter rolniczy.

            Dotkliwym ciosem dla rzemiosła i całego miasta był najazd szwedzki. Ale nie tylko. To, co przetrwało w Żabnie po 1655 r. zostało doszczętnie zniszczone i spalone przez wojska kozackie z oddziałów Rakoczego. Dopiero w 1684 r. Rafał z Borzymia Makowiecki Jarand odbudował kościół, który po wielu zmiennych kolejach losu przetrwał do czasów obecnych.

Nieco wcześniej, bo w 1675 r. wspomniany dziedzic Żabna nadał Żydom prawo osiedlania się w mieście i prowadzenia handlu. Mogli oni sprzedawać wszelkie towary nie tylko w Żabnie, ale i w okolicznych wsiach. Uzyskali też szerokie uprawnienia budowlane. Otrzymali prawo budowy kirkutu i boźnicy. Sto lat później, w 1765 r., w Żabnie była czynna synagoga, a miasto zamieszkiwało już 635 Izraelitów. Wszystkich Żydów obowiązywało zwolnienie od podatków miejskich.

Po roku 1772, w wyniku I rozbioru Polski, znalazło się Żabno w składzie ziem monarchii austriackiej. Przynależność do Królestwa Galicji i Lodomerii wiązała się z powołaniem specjalnego komisarza. Dla Żabna wyznaczony był Michał Łętowski. Mimo trudnej sytuacji gospodarczej oraz trwających zamieszek i wojen miasto nadal się rozwijało. Szczególną rolę odgrywało rzemiosło. Dużo ciekawych rzeczy na temat jego działalności możemy dowiedzieć się z rękopisu „BENEDIECT”, znajdującego się zbiorach prywatnych, którego notatki przedstawiają działalność Rady Cechu w Żabnie. Takie postacie żabieńskich rzemieślników z XVIII stulecia jak: Wawrzyniec Piątkowicz, Sebastian Kukutka, Franciszek Rozborski, Szymon Szułakowicz czy Wojciech Rozborski, przyczyniły się do tego, że Żabno dzięki ich działalności podniosło się z upadków i stanowiło dość prężny ośrodek gospodarczy na Ziemi Dąbrowskiej. Poważną rolę w życiu mieszkańców odgrywali także księża i nauczyciele, gdyż posiadali odpowiednią wiedzę intelektualną i dzięki nim dochowało się do czasów współczesnych nieco pisemnych przekazów.

Duże zmiany w rozwoju Żabna przyniósł wiek XIX. Okres ten w dziejach miasteczka jest już bardziej bogaty w materiały źródłowe niż poprzednie stulecia. Do czasów współczesnych dotrwało wiele rękopisów, na podstawie których dokładniej można przedstawić przeszłość Żabna. Ogólna bieda i zaniedbania zaborców, co do przemysłu na tych terenach powodowały, że rejon miasteczka stawał się coraz uboższy. Trudno jest ocenić, zwłaszcza w początkach XIX w., sytuację gospodarczą, mieszkaniową i materialną ludności Żabna. Wiadomo było, że prawie cała zabudowa ulic i budynków gospodarskich wykonana była z drewna. Dachy kryte były słomą, co stwarzało bardzo duże zagrożenie pożarowe. Budynków murowanych w owych latach było w Żabnie niewiele.

Bardzo niekorzystny wpływ na sytuację materialną ludności przynosiły klęski elementarne, zwłaszcza powodzie. Do jednych z najgroźniejszych w początkowych latach XIX w. należały wylewy Dunajca w roku 1813 i 1828, kiedy wody tej rzeki zalały pola pomiędzy Żabnem a Otfinowem. Trudną sytuację wywołała również susza z 1830 r.

Jedną z najgroźniejszych klęsk społecznych w Galicji był głód. Także i to nie ominęło Żabna. Szczególnie dał się on poznać ludność w połowie XIX stulecia, około 1848 r. Następstwem takich sytuacji były wybuchy różnych chorób. Usytuowanie Żabna pomiędzy rzeką Dunajec, a potokiem Żabnica, pozwalało mieszkańcom wykorzystać lepszej jakości gleby na uprawy rolnicze. Właśnie w XIX. Miasto stało się w większości terenem typowo rolniczym. Słynęło na Powiślu Dąbrowskim z bogatych jarmarków. Ze względu na dobrze rozwiniętą hodowlę koni i krów głównym zagadnieniem handlu było właśnie bydło i płody rolne. To stanowiło zasadnicze źródło utrzymania w tamtych latach.

Wiele ciekawych wydarzeń gospodarczych i stosunków społecznych związanych było z postaciami rzemieślników. Oni i prowadzona przez nich działalność, odgrywała również znaczącą rolę w życiu Żabna. Chociaż jednostek takich było niewiele, to jednak zaznaczyły się pozytywnie w rozwoju gospodarczym Żabna. Do najbardziej znanych w XIX w. możemy zaliczyć: Tomasza Sowińskiego, Antoniego Sowińskiego, Walentego Uramowicza, Ignacego Skibniewskiego, Wojciecha Włocha, Mikołaja Włocha czy Tomasza Wierciaka.

Ciekawe były dzieje szkolnictwa w Żabnie w XIX w. Wprawdzie danych z tego okresu nie ma zbyt wiele, niemniej wiadomo, że oświata w miasteczku rozwijała się. Pierwszą wzmiankę na temat istnienia szkoły parafialnej z XIX w. mamy dopiero w 1852 r., zaś w następnym -1853, mowa jest o przekształceniu jej w szkołę trywialną. Z  kolei w roku 1870 wiadomo już było, że Żabno posiadało własny budynek szkolny, stojący na północny wschód od kościoła. Ponadto źródła podają, że kierownikiem i nauczycielem w owym czasie był Wawrzyniec Wilczkiewicz. Po nim schedę pedagoga przejął jego syn Karol, a następnie Stanisław Połomski.

Niezwykle trudną była dla mieszkańców Żabna sytuacja zdrowotna i sanitarna, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w. Głównie, jako przyczyny zaniedbań sanitarnych wymieniane są: niełatwe warunki życia ludności, duże przeludnienie w miejscach zamieszkania oraz częste klęski elementarne. Znaczna śmiertelność wśród mieszkańców Żabna powodowana była tzw. „chorobami nagminnymi”: ospą, szkarlatyną, tyfusem, czerwonką i gruźlicą. Jednak najgroźniejszą z chorób, które nawiedziły Żabno w XIX w. była cholera. Na terenie miasteczka wystąpiła ona po raz pierwszy w  1873 r. Znane są także nazwiska pierwszych lekarzy pracujących w Żabnie pod koniec XIX stulecia. Byli

to :dr Jan Grabkowicz- lekarz miejski w latach 1875- 1878, dr Walery Cymbler- lata 1889- 1895 oraz Wilhelm Przybyszowski- lata 1895- 1919.

Nie oszczędzały Żabna również klęski żywiołowe. Największe straty poniosło miasteczko w czasie pożaru dnia 20 kwietnia 1888 r. W samo południe wybuchł przy ul. Tranowskiej olbrzymi pożar. Spaliła się doszczętnie południowa część miasta. Zapalił się także Ratusz i wschodnia część Rynku. Ocalała jedynie ul. Dąbrowska. Łącznie spłonęło wtedy w Żabnie 125 budynków i 25 stodół.

Również poważne straty przyniósł pożar dnia 24 lipca 1889 r. Nie zniszczył on jednak Żabna tak jak poprzedni, ale spłonęło wówczas 6 domów przy ulicy Dąbrowskiej.

Tragedie które przeżyło Żabno w wyniku pożarów, spowodowały większe zainteresowanie władz miasta bezpieczeństwem przeciwpożarowym. Dnia 8 października 1893 r. Rada Gminna zatwierdziła projekt statutu Ochotniczej Straży Pożarnej i postanowiła,  że przyjmuje ona na siebie obowiązki straży gminnej. Naczelnikiem straży wybrano Jana Przybyszowskiego.

Także w trzy lata po pożarze – w 1891 r.- rozpoczęto z inicjatywy ówczesnego burmistrza Franciszka Mazurkiewicza budowę Ratusza miejskiego w Żabnie. Budowę jego murów zakończono już w 1894 r., a pracami kierował mistrz murarski- Jakub Kurkowski. Ostatecznie oddano go do użytku na początku 1896 r., a koszt całej inwestycji wyniósł 15111 zł 39 ctn.

Pomyślnie dla rozwoju Żabna były początkowe lata XX wieku. Wtedy wybrukowano Rynek oraz zakończona została budowa linii kolejowej Tarnów- Żabno- Szczucin. Inwestycje te przeprowadzono w latach 1902- 1906. Jednak sytuacja ta nie trwała zbyt długo.

Lata pierwszej wojny światowej to kolejny trudny okres w dziejach Żabna. Oprócz ogólnej biedy szerzyły się także choroby. Epidemia tyfusu spowodowała śmierć wielu setek żołnierzy i ludności cywilnej. Z kolei, majowa ofensywa wojsk austriackich w 1915 r. oraz walki o sforsowanie Dunajca, spowodowały zrujnowanie Żabna. Zniszczone zostały drogi, wiele budynków spalono, a inwentarz pozabierano.

Stopniowo, chociaż bardzo powoli, dźwigało się miasto ze zniszczeń w okresie międzywojennym. Ale i w tym okresie nie obyło się bez kataklizmu. Dnia 19 lipca 1934 r. Dunajec przerwał wał ochronny w okolicach Niedomic i Żabno nawiedziła ogromna powódź. Ocalał jedynie Rynek, na którym ludność miasta i okolic znalazła schronienie.

Kolejny burzliwy okres w dziejach Żabna to lata okupacji hitlerowskiej. Brzemieniem kładły się na miasto przymusowe dostawy zboża, trzody chlewnej oraz bydła. Ponadto, na terenie gminy, szalał bezwzględny żandarm niemiecki - Engelbert Guzdek, mający na sumieniu śmierć wielu setek Polaków. Różnie potoczyły się losy mieszkańców Żabna. W ciągu lat okupacji znaczna część opuściła miasteczko samowolnie, wiele zostało aresztowanych i wywiezionych do obozów koncentracyjnych, znaczna liczba wyjechała na przymusowe roboty do Niemiec. Najbardziej w okresie wojennym ucierpiał magistrat, w którym mieściła się również szkoła. Opuszczając pomieszczenia, żandarmeria niemiecka zniszczyła sprzęt oraz wszelką dokumentację.

Starsi mieszkańcy Żabna wspominają, że pierwsi żołnierze radzieccy przybyli do miasteczka dnia 17 stycznia 1945 r. około godz. 15. I tę datę należy przyjąć jako dzień wyzwolenia Żabna.

Po raz kolejny w swoich dziejach przyszło mieszkańcom Żabna podnosić się z upadku i poniesionych strat. Podczas, gdy w 1939 r. miasteczko liczyło ponad 2400 mieszkańców, to po wyzwoleniu jedynie około 1200. Do liczby ludności stanu przedwojennego doszło w roku 1950.

Warunki materialne i socjalne mieszkańców poprawiły się w latach 50-tych po odbudowie i uruchomieniu pobliskich Niedomickich Zakładów Celulozy, w których zatrudnienie znalazło kilkaset osób z Żabna.

Widoczny rozwój, zwłaszcza w zakresie infrastruktury zanotowało Żabno

w latach 1950 – 60. Nastąpiła między innymi przebudowa dróg dojazdowych, ulic. Uruchomiono cegielnię i wybudowano Zakład Doskonalenia Zawodowego. Dokonano także rozbudowy Kościoła Parafialnego. Oddano do użytku dwa bloki mieszkalne oraz nowy stadion sportowy.

            Kolejny rozwój zanotowało Żabno w latach 1960 – 70. Chociaż zaliczane było do ośrodków prowincjonalnych, to jednak powoli, ale systematycznie zmieniało swój wygląd. W 1962 r. rozpoczęto przebudowę żabieńskiego rynku, a w 1966 r. oddano do użytku nowy budynek szkoły podstawowej.  Przystąpiono do remontu dawnego ratusza, który przeznaczono dla potrzeb szkolnictwa średniego: Zespołu Szkół Zawodowych i Liceum Ekonomicznego.

            Duży rozwój zanotowało miasteczko w latach 1970 – 80. W tym czasie powstały : zakład „Telpod”, budynek Domu Kultury, remiza straży pożarnej, nowe bloki mieszkalne. Dokonano rozbudowy budynku Urzędu Miasta, przeprowadzono częściowo gazyfikację i kanalizację miasta.

          W dekadzie lat 80–tych oddano do użytku nowy budynek przedszkola, nowe bloki mieszkalne, remizę  strażacką.  

Okres ten zaznacza się także znacznym rozwojem budownictwa indywidualnego. Powstają osiedla domków jednorodzinnych. Sprzyjała temu emigracja zarobkowa mieszkańców do USA.

            Z ambitnymi planami wkroczyło Żabno w latach 1990 – 2000. Zrealizowano zadania dokończenia wodociągowania, gazyfikacji i częściowej kanalizacji miasta. Stopniowo i systematycznie remontowano drogi i ulice. Nastąpiła rozbudowa prywatnej sieci handlowej i drobnych zakładów usługowych. Powstały także przedsiębiorstwa : „Polan” i „Agra”.

            W zakresie oświaty rozbudowano Zespół Szkół Zawodowych, wybudowano placówkę z przeznaczeniem na gimnazjum.

            W 2000 r. Żabno liczyło około 4400 mieszkańców. *

 

* Opracował Paweł Domański